มันไม่เหมือนกันเลยสักนิด…

ความวิจิตรแบบราชสำนักเกียวโต ความฝาดที่เผยความงามเมื่อผ่านวันเวลา และความนำสมัยที่มากับความเป็นเมือง แต่ทั้งสามสิ่งก็เป็นสุนทรีภาพญี่ปุ่นที่สะท้อนผ่านงานออกแบบที่เราเห็นในปัจจุบัน

©wikipedia.org
มุราซากิ ชิคิบุ ผู้ประพันธ์ตำนานเก็นจิ

Miyabi ความงามคือความสูงส่ง
ย้อนกลับไปในยุคเฮอัง หรือยุครุ่งเรืองของราชสำนักเกียวโตเมื่อราวพันปีที่แล้ว ความงามไม่ได้ถือเป็นเพียงสุนทรีภาพ แต่ยังเป็นเครื่องหมายของคนที่สมบูรณ์ 

เมื่อพูดถึงความงามในยุคเฮอัง “ตำนานเก็นจิ” นวนิยายเรื่องยาวเก่าแก่ที่สุดเรื่องหนึ่งของโลก ประพันธ์โดยนางข้าหลวงในราชสำนัก ก็คือหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่นำมาใช้ทำความเข้าใจคุณค่าและคุณลักษณะในแบบ “มิยะบิ” อันหมายถึงความโก้หรู (แม้ว่ามันจะไม่สะท้อนความจริงนอกราชสำนักยุคนั้นสักเท่าไหร่)

©wikipedia.org

ที่ว่างามนั้นงามอย่างไรน่ะหรือ ชายและหญิงในราชสำนักยุคนั้นจะทาหน้าขาวและทาฟันสีดำ ผู้ชายไว้หนวดหลิมกับเคราแพะ ส่วนผู้หญิงจะไว้ผมยาวเท่าที่จะยาวได้ ทาปากสีแดงให้ดูเล็ก กันคิ้วบาง และยกคิ้วโก่งสุดๆ สวมใส่กิโมโน 12 ชั้น อันถือเป็นคุณค่าสำหรับหญิงในราชสำนัก (จริงๆ ใส่แค่ 8 ชั้น แต่นั่นก็หนาหนักมากมายแล้ว)

นอกเหนือจากการแต่งกาย สิ่งที่สะท้อนความโก้หรูแบบมิยะบิก็คือภาพเขียนยะมะโตะ (Yamato-e) ซึ่งได้รับอิทธิพลจากราชวงศ์ถังที่รุ่งเรืองทางวัฒนธรรมของจีน คำว่ายะมะโตะนั้นใช้อ้างอิงถึงดินแดนญี่ปุ่นในแถบนะระ ก่อนขยายไปใช้เรียกดินแดนญี่ปุ่นทั้งหมด

โดยจุดเด่นของภาพยะมะโตะ คืองานวิจิตรศิลป์ที่มีเรื่องราวและขับเน้นความงามของธรรมชาติ รวมถึงมีวัตถุหรือสิ่งมีชีวิตอยู่ในภาพเป็นจำนวนมาก ลองนึกถึงภาพเขียนสีทองที่มักพบเห็นบนฉากกั้นตามปราสาทของญี่ปุ่นดูก็ได้ ส่วนใหญ่คือภาพยะมะโตะที่บอกเล่าเรื่องราวในตำนานเก็นจินั่นเอง

©brokenbowl.org

คินทสึงิ (Kintsugiศิลปะการซ่อมเครื่องถ้วยชาม

Shibui ความงามคือความลุ่มลึก
ในสมัยเฮอังนั้นแม้ว่าพุทธศานาจะเข้าไปในญี่ปุ่นแล้ว แต่ความคิดตามแบบฉบับนิกายเซนยังไม่ปรากฏ นั่นหมายความว่า แม้คนญี่ปุ่นซึ่งอยู่กับธรรมชาติจะรู้ว่าความงามนั้นไม่คงที่ แต่แนวคิดแบบวะบิ-สะบิที่ให้ค่ากับความสมถะ บกพร่อง ไม่สมบูรณ์แบบนั้นยังไม่แพร่หลาย ความงามในยุคเฮอังจึงยังเป็นความงามแบบสมบูรณ์หมดจด

เมื่อนิกายเซนเริ่มได้รับความนิยมในญี่ปุ่น มุมมองของความงามก็เปลี่ยนไป

ในภาษาญี่ปุ่น คำว่า “ชิบุย” มีความหมายตรงๆ ว่าฝาด ตรงข้ามกับคำว่าหวานอันเป็นรสชาติโจ่งแจ้ง รับรู้ได้ง่าย และปราศจากชั้นเชิง

แต่รสฝาดนั้นจะค่อยๆ เปิดเผยความหวานมากขึ้นทีละน้อยเมื่อเวลาผ่านไป

สุนทรียภาพแบบชิบุยซึ่งอยู่ฟากตรงข้ามกับความโอ้อวดก็เผยให้เห็นถึงความงามเมื่อเวลาผ่านไปเช่นกัน เปรียบเป็นนักแสดง ก็คงเป็นนักแสดงมากฝีมือที่อยู่ยาวมากกว่าซูเปอร์สตาร์ค่าตัวแปดหลัก

ศิลปะการซ่อมเครื่องถ้วยชามด้วยการเคลือบทองที่เรียกว่าคินทสึงิ คือตัวอย่างที่สะท้อนสุนทรียภาพแบบชิบุย บวกกับการขับเน้นความไม่สมบูรณ์ในแบบวะบิ-สะบิได้เป็นอย่างดี

การซ่อมแซมแบบคินทสึงิไม่มุ่งหวังให้ทุกอย่างกลับไปเหมือนใหม่ หรือปกปิดรอยซ่อมให้มากที่สุด แต่เส้นสายสีทองที่มาจากแลกเกอร์ผสมกับผงทอง (หรือโลหะชนิดอื่น) เพื่อเชื่อมรอยแตกร้าว ก็คือการบ่งบอกถึงริ้วรอยแห่งกาลเวลา โดยเฉพาะบอกว่ามันเคยถูกใช้งานมาก่อน จึงไม่จำเป็นต้องซ่อนงำเอาไว้

น่าสนใจว่าในขณะที่ชิบุยไม่สนใจเรื่องสมัยนิยม ตัวมันเองก็ไม่เสื่อมสลายตามกาลเวลา หรือแม้แต่การเปลี่ยนแปลงของโลก 

©Flickr/Carlos Donderis

อิเคะบะนะ (Ikebana) ศิลปะการจัดดอกไม้ของประเทศญี่ปุ่น

Iki ความงามคือความร่วมสมัย
ตรงข้ามกับชิบุยที่ไร้กาลเวลา สุนทรียภาพแบบ “อิคิ” นั้นเชื่อมโยงแนบแน่นกับยุคสมัยและความเป็นเมือง

การหาคำแปลให้กับอิคินั้นไม่ง่าย เพราะมันครอบคลุมคุณลักษณะหลายอย่างในตนเอง มันอาจเรียบง่ายแต่ก็มีส่วนผสมของความซับซ้อน โรแมนติกแต่ก็ตรงไปตรงมา สะท้อนความมั่นใจแต่ก็ไม่แสดงออกจนเกินไป ดูมีความคิดแต่จะไม่ประณีต ละเอียดอ่อน ยาก ฉูดฉาด หรือสูงส่งจนเกินไปอีกนั่นเอง

สรุปง่ายๆ ว่าไม่ประเจิดประเจ้อหรือหลงตนเอง แต่มั่นใจในตนเองเต็มเปี่ยม

แต่สิ่งที่สะท้อนความหมายของอิคิได้ดีที่สุด น่าจะเป็นความพอดีในชีวิตประจำวัน ถ้าใช้ให้พ้องกับความหมายในปัจจุบัน ก็อาจเป็นคำว่านำสมัยหรือมีสไตล์ ซึ่งสอดคล้องกับอิคิที่พัฒนามาจากคำว่า “ชนชั้นพ่อค้า” ซึ่งเป็นผู้นำเอาความนำสมัยมาป้อนให้กับชาวเมืองในยุคเอะโดะ จุดเริ่มต้นของสุนทรียภาพแบบอิคินั่นเอง

เอะโดะคือยุคของกฎระเบียบและการหลีกหนีกฎระเบียบไปหาความบันเทิงและรสนิยมแบบใหม่ ไปจนถึงวัฒนธรรมมวลชน และการสั่งสมความเป็นเมือง ไม่แปลกที่สุนทรียภาพเมืองๆ แบบอิคิจะเริ่มขึ้นในยุคนี้ และไม่แปลกที่มันจะส่งต่อมาถึงปัจจุบัน

และแม้อิคิจะให้ความรู้สึกเมืองๆ โดยไม่ข้องแวะกับธรรมชาติ แต่การจัดดอกไม้แบบญี่ปุ่นก็คือตัวอย่างชั้นดีในการทำความเข้าใจสุนทรียภาพที่เรียกว่าอิคินี้

นั่นคือ พอดีอย่างมีสไตล์

ที่มาภาพเปิด : Unsplash.com/Agathe Marty

ที่มา : หนังสือ Cool Japan Vol.2 ความงาม ความฝัน การแบ่งกั้น โลกแห่งความล่องลอย, Little Thoughts, 2015.

เรื่อง : Little Thoughts